झाली का दहा मिनिटं?.. भाग १
"झाली का दहा मिनिटं? फोन ठेव. माहेरचं दळण रोज नको."
सासूबाईंचा आवाज ओसरीवरून आला आणि प्रणालीनं आईला मधेच थांबवलं. आई, ठेवते गं, उद्या बोलू. पलीकडं आईचा आवाज अर्ध्यात तुटला. रोजचंच होतं.
लग्नाला दोन वर्षं झाली होती आणि दोन वर्षं हा नियम होता.
माहेरचा फोन रोज संध्याकाळी सहाला, ओसरीवर बसून, सगळ्यांसमोर, आणि दहा मिनिटं. भिंतीवरचं घड्याळ सासूबाईंच्या खुर्चीसमोर होतं आणि त्यांची नजर घड्याळावर.
माहेर दोन जिल्हे पलीकडं होतं. आई एकटी. बाबा गेल्यापासून तिला प्रणालीच्या आवाजाशिवाय दिवसभरात कुणाशी बोलायला नसायचं. दहा मिनिटांत ती काय काय कोंबायची. जेवलीस का, तब्येत, गुडघा, शेजारणीची लेक, गावचा पाऊस. आणि नववं मिनिट झालं की प्रणाली अस्वस्थ व्हायची, आईचा आवाज न ऐकता घड्याळ ऐकायला लागायची.
नवरा यात पडायचा नाही. आईची पद्धत आहे, असं म्हणून विषय संपवायचा. आणि दहा मिनिटांची तक्रार घेऊन जावं तरी कुणाकडं? ऐकणारा हसला असता.
नियम पहिल्या महिन्यातच आला होता. नव्या नवरीला माहेरची ओढ, म्हणून प्रणाली रोज संध्याकाळी आईशी तासभर बोलायची. एका संध्याकाळी सासूबाई ओसरीवर आल्या, घड्याळाकडं बघितलं, आणि पहिल्यांदा ते वाक्य आलं. झाली का दहा मिनिटं? माहेरचं दळण रोज नको. प्रणाली हसली होती तेव्हा, चेष्टा समजून.
दुसऱ्या दिवशी तेच वाक्य आलं, आणि तिसऱ्या दिवशी ती स्वतःच नवव्या मिनिटाला अस्वस्थ व्हायला लागली. आईनं दोन आठवड्यांत ते ओळखलं. मग आई फोन करण्याआधी कागदावर मुद्दे लिहून ठेवायला लागली. गुडघा, पाऊस, शेजारीण, तुझी तब्येत. दहा मिनिटांत सगळं बसावं म्हणून.
एकदा प्रणालीनं विचारलं, आई तू वाचतेस का गं काहीतरी बोलताना? आई म्हणाली, नाही गं, असंच. पण पलीकडं कागद उलटल्याचा आवाज तिला ऐकू आला होता. त्या रात्री प्रणाली उशीत तोंड खुपसून रडली होती, आणि सकाळी उठून नेहमीसारखी कामाला लागली होती.
त्या आठवड्यात घरात दोन बातम्या आल्या. एक, स्वप्नाली महिनाभर माहेरी येणार होती. सासूबाईंची लेक, लग्नाला सहा महिने झालेली. दुसरी बातमी विचित्र होती. स्वप्नालीला सोडायला तिचे सासरे स्वतः येणार होते. नानासाहेब. आणि दोन दिवस राहणारही होते.
"सासरे कशाला सोडायला येतात लेकीला?" सासूबाई घड्याळाकडं बघत पुटपुटल्या. "जावई नाही, दीर नाही.. सासरे?"
प्रणालीलाही ते खटकलं. पण त्याहून जास्त खटकलं ते सासूबाईंचं पुढचं वाक्य. "अन् स्वप्नालीही हल्ली फोनवर धड बोलत नाही गं. दहा मिनिटं झाली की ठेवते. लग्नाआधी तासभर बडबडायची." प्रणालीनं मान खाली घातली. काही बोलली नाही.
नानासाहेब आले ते संध्याकाळी सहाच्या सुमारास. धोतर, टोपी, हातात काठी, बोलणं मोजकं. गावाकडचे जुने माणूस.
नानासाहेब आले ते संध्याकाळी सहाच्या सुमारास. धोतर, टोपी, हातात काठी, बोलणं मोजकं. गावाकडचे जुने माणूस.
सासूबाईंनी लगबग केली, पण नानासाहेबांचं लक्ष घरावर कमी अन् माणसांवर जास्त होतं. चहा घेता घेता ते स्वप्नालीकडं बघत होते, प्रणालीकडं बघत होते, आणि भिंतीवरच्या घड्याळाकडं बघत होते. त्यांनी प्रणालीला सहज विचारलं, सूनबाई, माहेर कुठलं तुमचं?
प्रणालीनं तोंड उघडायच्या आत सासूबाईंनी उत्तर दिलं, लांब आहे हो, दोन जिल्हे पलीकडं, आई एकटीच असते तिकडं.
नानासाहेबांनी मान डोलावली, पण त्यांची नजर प्रणालीवरून हलली नाही. जिचं माहेर, तिला बोलू दिलं गेलं नव्हतं, हे त्यांनी टिपलं असावं. स्वप्नाली गप्प होती. माहेरी आल्याचा आनंद तिच्या चेहऱ्यावर दिसत नव्हता. आईनं दोनदा विचारलं, बरी आहेस ना गं? तिनं दोनदा मान हलवली.
बरोबर सहा वाजता प्रणालीचा फोन वाजला. आईचा. तिनं नानासाहेबांकडं बघितलं, संकोचली, आणि सासूबाईंनी नेहमीचा हात केला. घे. ओसरीवर. प्रणाली कोपऱ्यात बसून बोलायला लागली. नानासाहेबांचा चहा हातातच थांबला. ते ऐकत होते. आणि नवव्या मिनिटाला सासूबाईंचा आवाज आला, नेहमीचा, सवयीचा.
"झाली का दहा मिनिटं? आवर."
प्रणालीनं फोन ठेवला. नानासाहेबांच्या हातातला कप खाली गेला. स्वप्नालीनं ताटाकडं बघितलं. सासूबाईंना यातलं काहीच दिसलं नाही. त्या जेवणाच्या तयारीला उठल्या.
रात्री जेवणं झाली. नानासाहेब ओसरीवर काठी टेकून बसले होते. सासूबाई विचारपूस करायला आल्या, तेव्हा त्यांनी शांतपणे म्हणाले,
रात्री जेवणं झाली. नानासाहेब ओसरीवर काठी टेकून बसले होते. सासूबाई विचारपूस करायला आल्या, तेव्हा त्यांनी शांतपणे म्हणाले,
"उद्या सकाळी तुमच्याशी बोलायचंय. तुमच्या लेकीबद्दल. महत्त्वाचं आहे."
सासूबाईंचा चेहरा पांढरा पडला. "स्वप्नालीबद्दल? काही.. काही झालंय का? तिकडं काही.."
"सकाळी." नानासाहेब उठले. "अन् एक विनंती. तुमची सूनही समोर हवी. तिच्यासमोरच बोलणार आहे मी."
सासूबाई जागीच उभ्या राहिल्या. सुनेसमोर? लेकीबद्दल? रात्रभर त्यांना झोप लागली नाही. दोनदा त्या स्वप्नालीच्या खोलीच्या दाराशी गेल्या. आतून दाबलेले हुंदके ऐकू आले. दार ढकलावं की नाही, हे न ठरवता त्या परत फिरल्या.