कायदा बदलला… पण समाज बदलला का? लेखक सुनिल पुणेTM 9359850065.
भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने Joseph Shine v. Union of India या ऐतिहासिक निकालातून व्यभिचार (adultery) हा गुन्हा नसल्याचे स्पष्ट केले आणि भारतीय दंड संहितेतील Section 497 of IPC रद्द केला. या निर्णयाने एक महत्त्वाचा संदेश दिला विवाह हा दोन व्यक्तींचा समानतेवर आधारलेला संबंध आहे, मालकी हक्काचा करार नाही. मात्र, कायदा बदलला म्हणून समाजही बदलला का, हा प्रश्न अजूनही तसाच उभा आहे.
व्यभिचार गुन्हा नाही, पण तो चुकीचा नाही असेही न्यायालयाने कधीच म्हटलेले नाही. कायद्याने शिक्षा देणे थांबवले, पण नैतिकतेचा प्रश्न संपला नाही. विवाह ही केवळ शरीराची नाही, तर विश्वास, निष्ठा आणि जबाबदारीची संस्था आहे. त्यामुळे विवाहबाह्य संबंधांना “नैसर्गिक गरज” म्हणून समर्थन देणे सोपे वाटू शकते, पण ते नात्याच्या मुळावर घाव घालणारे ठरते. गरजा असतात, आकर्षण असते, मानवी कमकुवतपणाही असतो पण त्या सगळ्यावर नियंत्रण ठेवणारेच नाते म्हणजे विवाह.
मात्र, या सगळ्या चर्चेत एक कटू वास्तव समोर येते समाजाचा दुहेरी मापदंड. पुरुषाने व्यभिचार केला तर त्याकडे “पुरुषी स्वभाव”, “चूक झाली” किंवा “एक्स्ट्रा रिलेशन” म्हणून दुर्लक्ष केले जाते. अनेक वेळा मित्रमंडळीत ते अभिमानाने सांगितले जाते. पण स्त्रीने तेच केले, तर तिच्या चारित्र्यावर प्रश्नचिन्ह उभे राहते, तिच्या व्यक्तिमत्त्वावर आरोप होतात आणि तिच्या संपूर्ण अस्तित्वालाच कमी लेखले जाते. एकाच कृत्याला दोन वेगवेगळ्या निकषांनी मोजले जाते हे न्याय्य कसे ठरू शकते?
यामागे आपल्या समाजातील खोलवर रुजलेली पितृसत्ताक मानसिकता आहे. स्त्रीला आजही “कुटुंबाची इज्जत”, “घराची मर्यादा” म्हणून पाहिले जाते. तिच्या वागण्यावर संपूर्ण कुटुंबाचा सन्मान अवलंबून असल्यासारखे वागवले जाते. पुरुष मात्र “स्वतंत्र”, “स्वाभाविक” म्हणून मोकळा सोडला जातो. ही मानसिकता बदलल्याशिवाय कायद्याने कितीही सुधारणा केल्या, तरी प्रत्यक्ष जीवनात समानता येणार नाही.
आदराच्या बाबतीतही आपण तितकेच दुटप्पी आहोत. स्त्रीला “देवी” म्हणणे, तिच्या नावाने उत्सव साजरे करणे, सोशल मीडियावर तिच्या सन्मानाच्या पोस्ट शेअर करणे हे सगळं सोपं आहे. पण तिच्या निर्णयांचा आदर करणे, तिच्या चुकांकडेही मानवी दृष्टिकोनातून पाहणे, तिच्यावर तेच निकष लागू करणे जे पुरुषांवर लागू होतात हे मात्र कठीण वाटते. म्हणूनच प्रश्न पडतो, आपण खरोखर स्त्रीचा आदर करतो की फक्त आदराचे नाटक करतो?
याच वेळी एक गोष्ट स्पष्टपणे मान्य करावी लागेल व्यभिचाराचे समर्थन कोणासाठीही करता येत नाही. तो पुरुष करतो की स्त्री, यापेक्षा तो विश्वासघात आहे, हे महत्त्वाचे. विवाहात समस्या असतील, अपेक्षा पूर्ण होत नसतील, तर संवाद, समजूत किंवा वेगळे होणे हा प्रामाणिक मार्ग आहे. पण लपून छपून संबंध ठेवणे म्हणजे नात्याला फसवणे. आणि फसवणूक कधीच योग्य ठरत नाही.
मग उपाय काय? समाजाने स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याची गरज आहे. पुरुष आणि स्त्री यांच्यासाठी वेगवेगळे नियम ठेवणे थांबवले पाहिजे. समानतेचा अर्थ फक्त अधिकारांमध्ये नाही, तर जबाबदाऱ्यांमध्येही आहे. पुरुषाला जे माफ केले जाते, तेच स्त्रीलाही माफ करायचे का, हा प्रश्न विचारण्याऐवजी, दोघांसाठीही एकच नैतिक निकष ठेवणे आवश्यक आहे.
शिक्षण, संवाद आणि जागरूकता हे या बदलाचे मुख्य साधन आहेत. घरापासून सुरुवात झाली पाहिजे. मुलांना आणि मुलींना एकसारखे मूल्य शिकवले गेले पाहिजे. “पुरुष असल्यामुळे चालते” आणि “स्त्री असल्यामुळे चालत नाही” ही विचारसरणी मोडून काढली पाहिजे. माध्यमांनीही जबाबदारीने भूमिका घेतली पाहिजे. समाजातील चर्चांमध्ये संतुलन आणि संवेदनशीलता असावी.
शेवटी, कायदा आपल्याला चौकट देतो, पण त्या चौकटीत कसे जगायचे हे समाज ठरवतो. Joseph Shine v. Union of India या निर्णयाने आपल्याला समानतेचा मार्ग दाखवला आहे. आता तो मार्ग चालायचा की नाही, हे आपल्या हातात आहे.
समाज बदलतो तेव्हा केवळ नियम बदलून नाही, तर विचार बदलून. आणि तोपर्यंत, जोपर्यंत आपण स्त्री आणि पुरुष यांना एकाच तराजूत तोलत नाही, तोपर्यंत समानतेची भाषा ही फक्त बोलबच्चनच राहील, वास्तव नाही.
लेखक सुनिल पुणेTM 9359850065, topsunil@gmail.com
📱
ईरा App
आता वाचा ईराच्या कथा सोप्या पद्धतीने