भाग ५: मनातले बंध
वाढदिवसाच्या पार्टीला घडलेल्या त्या नाजूक प्रसंगानंतर कौशिक आणि कामिनी यांच्यातील औपचारिकतेची भिंत पुरती गळून पडली होती. दोघेही एकमेकांना भेटल्यावर तो अवघडलेपणा लपवण्याचा प्रयत्न करायचे, पण मुलांमुळे त्यांच्या भेटीगाठी टाळणे आता अशक्य होते. अनया आणि शार्दूल एकाच वर्गात, एकाच बाकावर बसत असल्यामुळे आणि आता तर पक्के मित्र झाल्यामुळे, त्यांची सुख-दुःखं एकमेकांशी जोडली गेली होती.
कधी शाळेचा प्रकल्प एकत्र करायचा म्हणून, तर कधी एकमेकांचा गृहपाठ पूर्ण करायचा म्हणून कौशिक आणि कामिनीला फोनवर बोलावे लागायचे. शनिवार-रविवार तर मुले एकमेकांना भेटण्यासाठी हट्टच धरायची. अशाच एका प्रसन्न, आल्हाददायक संध्याकाळी मुलांच्या हट्टापायी ते चौघेही मुंबईतल्या वाळकेश्वर येथील मोठा म्हातारीचा बूट असणाऱ्या कमला नेहरू पार्क मध्ये आले होते.
पावसाळा आता ओसरला होता आणि हवेत एक सुखद गारवा रेंगाळत होता. मुले उद्यानातल्या घसरगुंडी आणि सी-सॉ पाशी इतर मुलांसोबत खेळण्यात दंग झाली होती. त्यांच्या धावण्याचा, हसण्याचा आणि ओरडण्याचा आवाज संपूर्ण उद्यानात घुमत होता. कौशिक आणि कामिनी एका मोठ्या गुलमोहराच्या झाडाखाली असलेल्या लाकडी बाकावर शेजारी शेजारी येऊन बसले. काही वेळ दोघेही शांतपणे फक्त खेळणाऱ्या मुलांकडे पाहत राहिले. त्यांच्यात एक सुजाण, प्रौढ शांतता पसरली होती.
कौशिकने शांतता भंग करत विचारले, "कामिनीजी, बेकरीचे काम कसे चाललंय? आजकाल खूप ऑर्डर्स असतात वाटते?"
कामिनीने हसून मान हलवली, "हो, सणासुदीचे दिवस जवळ येत आहेत ना, त्यामुळे केक्स आणि पेस्ट्रीजची मागणी वाढली आहे. थोडी धावपळ होते, पण त्यातच मन रमून जाते. तुम्ही सांगा, तुमचे नवीन ऑफिस आता कसे वाटतंय? काम रूटीनमध्ये आले का?"
"हो, बऱ्यापैकी. मुंबई शहर, यातली माणसे समजून घ्यायला थोडा वेळ लागला, पण आता जमतंय. खरं सांगू तर, घरातून ऑफिस आणि ऑफिसमधून घर... आणि अनयाची शाळा या चक्रातच दिवस कधी संपतो कळतच नाही," कौशिकने एक उसासा टाकला.
"ते तर आहेच. सिंगल पेरेंट असण्याचे हेच तर सर्वात मोठे आव्हान असते. आपल्याला एकाच वेळी दोन्ही आघाड्यांवर लढावे लागते," कामिनी मुलांकडे पाहत म्हणाली.
तिच्या या वाक्याने गप्पांचा ओघ हळूहळू आणि नकळत त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याकडे, त्यांच्या भूतकाळाकडे वळला. उद्यानातली संध्याकाळ आता हळूहळू तिन्हीसांजेकडे झुकत होती. आकाश सोनेरी-गुलाबी रंगाने नटले होते. कौशिक बाकाच्या पाठीला टेकून बसला. त्याचा चेहरा अचानक भावूक झाला. डोळ्यांसमोर जुन्या आठवणींचे चित्रपट जणू जिवंत होऊ लागले.
"कामिनीजी... कधीकधी विचार करतो, आयुष्य किती अनपेक्षित वळण घेते ना?" कौशिकचा आवाज थोडा जड झाला.
"दोन वर्षांपूर्वी सुप्रिया गेली... आणि माझ्या आयुष्यातला जणू सगळा रंगच उडून गेला. ती नुसती माझी बायको नव्हती, ती माझे सर्वस्व होती."
कामिनीने शांतपणे त्याच्याकडे पाहिले. कौशिकच्या डोळ्यांत एका खऱ्या, प्रामाणिक पतीचे दुःख आणि विरह स्पष्ट दिसत होता. ती काहीही न बोलता त्याचे बोलणे ऐकू लागली.
कौशिक अत्यंत भावूक होऊन सांगू लागला,
"आमचा प्रेमविवाह होता. आम्ही पळून जाऊन लग्न केले होते. सुप्रिया एका खूप मोठ्या, श्रीमंत घराण्यातली मुलगी होती आणि मी... मी एक साधा, मध्यमवर्गीय मुलगा. तिच्या घरच्यांना मी अजिबात आवडत नव्हतो. त्यांच्या मते माझ्याकडे तिला देण्यासारखे काहीच नव्हते. त्यांनी आमच्या लग्नाला कडक विरोध केला, तिला घरात कोंडून ठेवले. पण सुप्रिया जिद्दी होती. तिने मला वचन दिले होते, 'काहीही झाले , तरी लग्न फक्त तुझ्याशीच करणार.' आणि तिने ते वचन पाळले. एका रात्री ती तिचे सगळे वैभव, घरदार सोडून माझ्यासाठी बाहेर पडली."
कौशिकने डोळे मिटले, जणू तो, तो क्षण पुन्हा जगत होता. "आम्ही जेव्हा लग्न केले, तेव्हा माझ्याकडे ना स्वतःचे घर होते, ना चांगली नोकरी. आम्ही एका लहानशा भाड्याच्या खोलीत संसार सुरू केला. पण सुप्रियाने कधीच तक्रार केली नाही. मला चांगली नोकरी लागेपर्यंत, स्पर्धा परीक्षेची तयारी करेपर्यंत ती स्वतः लहान-सहान कष्ट करायची, खासगी शिकवण्या घ्यायची आणि घराला हातभार लावायची. तिने मला घडवले, कामिनीजी. स्वतः उपाशी राहून तिने मला धीर दिला, आणि आज... आज जेव्हा माझ्याकडे सगळे काही आहे, चांगले घर आहे, गाडी आहे, समाजात प्रतिष्ठा आहे... तेव्हा तीच माझ्यासोबत नाहीये." कौशिकच्या डोळ्यातून एक अश्रू घळघळला. त्याने घाईघाईने तो रुमालाने टिपला.
"तिच्या अपघाती जाण्याने माझे आयुष्य पूर्ण रिकामे झाले. सुप्रियाच्या घरच्यांनी तर आधीच आमच्याशी संबंध तोडले होते आणि माझ्या आई-वडिलांचे मी लहान असतानाच निधन झाले होते. त्यामुळे आता ना मला आई-वडिलांची साथ आहे, ना सासू-सासऱ्यांची. मी या जगात पूर्णपणे एकटा आहे. आज मी जो काही लढतोय, जगतोय, तो फक्त आणि फक्त माझ्या अनयासाठी. तिची आई गेल्याची उणीव तिला कधी भासू नये, एवढीच एक इच्छा आहे," कौशिकने आपले दोन्ही हात चेहऱ्यावर ठेवले.
कौशिकचे हे शब्द ऐकताना कामिनीच्या काळजात एक चर्रर्र झाले. तिच्या मनात आदराची आणि तीव्र सहानुभूतीची भावना निर्माण झाली. स्वतःच्या सुखाचा त्याग करून पतीला उभे करणारी सुप्रिया आणि पत्नीच्या निधनानंतर तिच्या आठवणींना काळजात जपून मुलीसाठी ढाल बनून उभा असलेला हा बाप... कौशिकचे व्यक्तिमत्त्व तिच्या नजरेत खूप मोठे झाले.
त्या क्षणी कामिनीच्या मनात देखील आले की आपणही स्वतः व्यक्त व्हावे. गेल्या चार वर्षांत तिने तिचे दुःख कोणासमोरही मांडले नव्हते. तिच्या नवऱ्याने, ज्याच्यावर तिने आंधळा विश्वास ठेवला होता, त्याने तिचा केलेला मानसिक छळ, पैशांची फसवणूक आणि एका दुसऱ्या स्त्रीसाठी तिला दिलेला तो कटू घटस्फोट... या सगळ्या आठवणी तिच्या गळ्यापर्यंत आल्या. तिलाही कोणा समजूतदार माणसाच्या खांद्यावर डोके ठेवून रडावेसे वाटत होते. पहिल्यांदाच तिला कौशिकच्या रूपाने एक सुरक्षित आणि विश्वासू माणूस समोर दिसत होता.
पण अचानक कामिनीच्या मनात एक अनामिक भीती आणि समाजमनाचा जाच जागा झाला. 'मी एक घटस्फोटित स्त्री आहे. मी जर एका विधूर पुरुषासमोर माझे दुःख मांडले, माझ्या भावना व्यक्त केल्या, तर चुकूनही कौशिकला वेगळे संकेत (रॉन्ग सिग्नल्स) तर जाणार नाहीत ना? त्याला असे तर वाटणार नाही ना की मी त्याच्या सहानुभूतीचा फायदा घेऊन त्याच्या जवळ येण्याचा प्रयत्न करतेय?' या विचाराने ती दचकली. ती घाबरली. स्वतःच्या स्वाभिमानाला आणि मर्यादेला जपण्यासाठी तिने तोंड उघडलेच नाही. तिने स्वतःच्या कुठल्याच दुःखाला, भूतकाळातील जखमांना वाचा फोडली नाही. तिने आपल्या भावनांना पुन्हा एकदा मनाच्या एका खोल कोपऱ्यात कुलूप लावून बंद करून टाकले.
परंतु, कौशिकचे ते प्रामाणिक दुःख ऐकताना कामिनीला स्वतःच्या दुःखांचा क्षणभर विसर पडला होता. ती मनातल्या मनात विचार करू लागली, 'माझ्या आयुष्यात फसवणूक झाली, अन्याय झाला, पण माझा मुलगा माझ्यासोबत आहे. आणि मी ज्याच्यावर प्रेम केले, तो माणूस जिवंत आहे, जरी तो माझा राहिला नसला तरी. पण कौशिक... कौशिकने तर अशा स्त्रीला गमावलंय जिने त्याच्यावर जीवापाड प्रेम केले. मृत्यूने त्यांच्यात कायमची ताटातूट केली. त्या मानाने माझे दुःख त्याच्या दुःखाहून कितीतरी पटीने कमी आहे. त्याच्या वाट्याला आलेला हा एकाकीपणा माझ्यापेक्षा कितीतरी पटीने मोठा आहे.'
कामिनीने कौतुकाने आणि आदराने कौशिककडे पाहिले. "कौशिकजी..." ती अत्यंत मृदू आणि शांत आवाजात म्हणाली,
"तुम्ही खूप खंबीर आहात. सुप्रियाजी जिथे कुठे असतील, त्यांना तुमचा आणि अनयाचा खूप अभिमान वाटत असेल. तुम्ही अनयाला खूप उत्तम सांभाळत आहात. स्वतःला कधीच एकटे समजू नका. देव चांगल्या माणसांच्या पाठीशी नेहमी उभा राहतो."
कौशिकने मान वर केली. कामिनीच्या शब्दांतील तो ओलावा आणि तिने दिलेला आदर त्याच्या मनाला स्पर्श करून गेला. त्याच्या अस्वस्थ मनाला एक नवीन उभारी मिळाली.
"थँक्यू कामिनीजी. तुमच्याशी बोलून मनावरचे ओझे खूप हलके झाले," कौशिकने मनापासून सांगितले.
तेवढ्यात पाठीमागून ओरडत अनया आणि शार्दूल धावत आले.
"बाबा! बघ ना, शार्दूलने सी-सॉवर मला कसे वरून खाली पाडले!" अनयाने लाडात तक्रार केली.
"अरे, मी नाही पाडले. तूच पाय घसरून पडलीस." शार्दूलने आपली बाजू मांडली.
दोन्ही पालकांनी एकमेकांकडे पाहिले आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर एक निखळ हसू उमटले. मुले आपापल्या भांडणात व्यस्त होती, पण त्या संध्याकाळी उद्यानातल्या त्या बाकावर बसून झालेल्या संवादाने कौशिक आणि कामिनीच्या मनात एकमेकांबद्दल एक वेगळाच जिव्हाळा आणि आदराचा रेशमी धागा विणला होता, जो भविष्यात त्यांच्या आयुष्याला एक नवीन दिशा देणार होता.
क्रमशः
भालचंद्र नरेंद्र देव
सदर कथेचे लिखाण सुरू आहे, पुढील भाग नियमितपणे इरा फेसबुक पेज वर येतील, त्यामुळे पेजला फॉलो करून ठेवा.
ता क: ही कथा पुस्तक काल्पनिक आहे. यातील नावे, पात्रे, स्थळे आणि घटना या लेखकाच्या कल्पनेचा अविष्कार आहेत किंवा काल्पनिक पद्धतीने ती योजली आहेत. कोणाही जिवंत वा मृत व्यक्तीशी, घटना प्रसंगाशी किंवा ठिकाणांशी त्यांचे साधर्म्य आढळल्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा.
सर्व हक्क राखीव आहेत, लेखकाच्या स्पष्ट लेखी परवानगीशिवाय या प्रकाशनाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात किंवा कोणत्याही प्रकारे पुनरुत्पादित किंवा कॉपी केला जाऊ शकत नाही किंवा कोणत्याही डिस्क, टेप, मीडिया किंवा इतर माहिती स्टोरेज डिव्हाइसवर हस्तांतरित किंवा पुनरुत्पादित केला जाऊ शकत नाही. पुस्तक परीक्षणातील संक्षिप्त अवतरण वगळता.