भाग १९: कटू सत्य
कौशिकने दारात पाऊल ठेवले आणि त्या क्षणी कामिनीच्या घरातील खेळती हवा जणू एकाएकी गोठून गेली. दिवाणखान्यात पसरलेली ती हलकी शांतता आता एका महाभयंकर, अस्वस्थ करणाऱ्या वादळात बदलली होती. नारायण नाचणे दाराच्या चौकटीत अगदी खंबीरपणे, पाय रोवून उभे होते. त्यांच्या चेहऱ्यावरचे कडक भाव आणि सरळ रोखलेली नजर कौशिकला घरात येण्यापासून मूकपणे, पण अत्यंत ठामपणे रोखत होती. कोणत्याही सामान्य माणसाने तिथूनच पाय मागे घेतले असते, पण कौशिकच्या मनात कामिनीबद्दलची काळजी आणि प्रेम इतके जास्त होते की तो मागे हटू शकला नाही. त्याने आपल्या चेहऱ्यावर अत्यंत नम्र भाव आणले, दोन्ही हात जोडले आणि तो संथ पावलांनी घरच्या आत आला.
घरात पाऊल ठेवल्यानंतर कौशिकला जे काही अनुभवायला मिळाले, ते त्याच्या कल्पनेपलीकडचे होते. आई दुर्गा आणि वडील नारायण या दोघांपैकी कोणीही त्याचे साधे स्वागतही केले नाही. सुसंस्कृतपणा म्हणून त्याला बसायला सांगणे किंवा पिण्यासाठी पाणी देणे तर दूरच, पण ते दोघेही सोफ्यावर एकमेकांच्या शेजारी अत्यंत ताठ बसले. त्यांनी कौशिकला बसण्यासाठी साधा आग्रहही केला नाही. दोघेही अत्यंत कोरडेपणाने, उपरोधिक आणि तिरस्काराने कौशिकला वरून खाली न्याहाळू लागले. त्यांच्या त्या तीक्ष्ण डोळ्यांमध्ये आणि चेहऱ्यावर एकच स्पष्ट भाव झळकत होता. 'तू आमच्या लेकीच्या आयुष्यात फक्त दुःख द्यायला आणि तिचे उरलेले आयुष्य उद्ध्वस्त करायला आला आहेस.'
कौशिकला तिथल्या वातावरणातील जडत्व, तो भयानक ताण स्पष्ट जाणवत होता. तो सुशिक्षित आणि समजूतदार होता, त्यामुळे संवाद सुरू करून हा तणाव थोडा कमी करावा, या उद्देशाने तो अत्यंत आदराने पुढे झाला. त्याने नारायण यांच्याकडे पाहत अत्यंत नम्र आवाजात सुरुवात केली, "नमस्कार काका, मी कौशिक. कामिनीजींची बेकरी आणि..."
पण कौशिकला त्याचे वाक्य पूर्णही करता आले नाही. नारायण नाचणे यांनी हवेतच हात उंचावून त्याचे बोलणे अर्धवट, अत्यंत उद्धटपणे तोडले. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा राग आता स्पष्टपणे बाहेर आला होता. नारायण यांनी कौशिककडे पाहिले आणि ते थेट, धारदार आणि टोचणारे प्रश्न विचारण्यास सुरुवात करते झाले. ते सोफ्यावरून अत्यंत ताठ अंगाने उठले आणि सरळ कौशिकच्या अगदी जवळ, त्याच्या समोर येऊन उभे राहिले. दोघांच्या उंचीत फरक होता, पण नारायण यांच्या डोळ्यांतील राग सगळ्यात मोठा दिसत होता.
"आम्हाला चांगल्या प्रकारे माहिती आहे तुम्ही कोण आहात आणि काय आहात," नारायण यांचा आवाज अत्यंत करडा आणि टोकदार होता.
"त्यामुळे इथे स्वतःची ओळख करून देण्याची काहीच गरज नाही. आमचा सरळ, रोकडा प्रश्न असा आहे की... तुमच्यासारख्या मोठ्या, उच्च वर्गातील माणसाने आमच्या अत्यंत साध्या, मध्यमवर्गीय आणि नवऱ्याने टाकलेल्या परित्यक्ता मुलीच्या आयुष्यात इतकी जवळीक का वाढवली आहे? तुमचा तिच्याशी एवढा संबंध का? तुमची नेमकी तिच्याकडून काय अपेक्षा आहे?"
नारायण यांचा हा सरळ आणि अत्यंत अपमानकारक रोकडा सवाल संपूर्ण घराला हादरवून सोडणारा होता. खोलीतील भिंतीही जणू त्या आवाजाने थरथरत होत्या. एका प्रतिष्ठित आणि मोठ्या माणसाला त्याच्या चारित्र्यावर आणि हेतूवर असा थेट संशय घेऊन विचारलेला हा प्रश्न अत्यंत वेदनादायी होता.
इतका मोठा, मानहानीकारक आणि स्वाभिमानाला ठेच पोहोचवणारा प्रश्न समोर येऊनही कौशिकने स्वतःवरील ताबा सुटू दिला नाही. त्याच्या जागी दुसरा कोणताही श्रीमंत माणूस असता, तर त्याने आपला अहंकार दाखवला असता, पण कौशिकचे संस्कार आणि त्याचे कामिनीवर असलेले प्रेम खूप वेगळे होते. त्याने एक दीर्घ श्वास घेतला, आपल्या मुठी आवळल्या, पण आपला संयम ढळू दिला नाही. तो अत्यंतआदराने पण तितक्याच खंबीर आणि स्पष्ट आवाजात म्हणाला,
"काका, तुमचा गैरसमज होतोय. माझा हेतू अजिबात चुकीचा किंवा स्वार्थी नाही. कामिनीजी खूप कष्टाळू आहेत. त्या अनयासाठी मला मदत करतात, आणि म्हणूनच अडचणीच्या वेळी मी त्यांना एक माणूस म्हणून मदत करतो. अजूनपर्यंत आमच्यात यापलीकडे कोणताही गैरव्यवहार नाही."
कौशिकचे हे शांत शब्द ऐकताच सोफ्यावर बसलेल्या आई दुर्गाचा राग पार अनावर झाला. ती ताडकन सोफ्यावरून उठली आणि तिने कौशिकच्या दिशेने पावले टाकत कडाडून आक्षेप घेतला. तिच्या डोळ्यांत संताप आणि भीती एकत्र उसळून आली होती. ती कामिनीच्या जुन्या पतीचे, अर्थात महेश दवणेचे, उदाहरण देऊन मोठ्या लोकांच्या फसवणुकीच्या आणि स्वार्थी स्वभावावर कडाडून टीका करू लागली.
"मदत? कसली मदत?" दुर्गाचा आवाज संतापाने कापू लागला होता.
"हेच शब्द... अगदी हेच शब्द आम्हाला काही वर्षांपूर्वी एका दुसऱ्या माणसाच्या तोंडातूनही ऐकायला मिळाले होते. मोठ्या बापाची मुले, तुमच्यासारखे श्रीमंत लोक आधी असेच गोड गोड बोलून, मदतीचा आव आणून आमच्यासारख्या साध्या, गरीब मुलींना आपल्या प्रेमाच्या आणि पैशाच्या जाळ्यात ओढतात. त्यांना स्वप्ने दाखवतात, फसवतात, आणि एकदा का स्वतःची शारीरिक गरज संपली, स्वतःचे काम झाले, की नंतर त्याच मुलीला पायातल्या चपलेसारखे बाहेर फेकून देतात, सोडून देतात. आम्ही एकदा ही फसवणूक अत्यंत जवळून सोसली आहे. आमच्या लेकीचे रक्त आटताना आम्ही पाहिलंय. पुन्हा आम्ही तुमच्यासारख्या कोणत्याही मोठ्या श्रीमंत माणसावर विश्वास ठेवणार नाही, आणि माझ्या मुलीला खेळणे बनू देणार नाही."
दुर्गाचे हे शब्द प्रत्येक सेकंदाला कौशिकच्या हृदयावर एखाद्या तीक्ष्ण सुरीसारखे वार करत होते. तिची भाषा कडू होती, पण त्या कडू भाषेमागे एका पोळलेल्या आईची भयंकर भीती दडलेली होती, हे कौशिकला समजत होते.
दिवाणखान्याला लागूनच असलेल्या शेजारच्या बेडरूमच्या दारापाशी, बारीक कापडी पडद्याआड उभी राहून कामिनी हा सगळा संवाद आणि कौशिकचा होणारा हा अतोनात अपमान डोळ्यांनी पाहत आणि कानांनी ऐकत होती. तिचा जीव कंठाशी आला होता. कौशिकसारख्या एका अत्यंत पवित्र, देवमाणसाला तिच्या आई-वडिलांकडून इतके हीन, घाणेरडे शब्द ऐकावे लागत होते, हे तिला सहन होत नव्हते. तिच्या डोळ्यांतून घळघळा अश्रू वाहत होते, जे तिच्या गालावरून साडीच्या पदरावर पडत होते.
तिला त्या खोलीतून बाहेर पडावेसे वाटत होते. बाहेर येऊन आई-वडिलांच्या समोर खंबीरपणे उभे राहून कौशिकची बाजू घ्यावीशी वाटत होती. त्यांना जोरात ओरडून सांगावेसे वाटत होते की,
कौशिकजी महेशसारखे नाहीत, ते देवमाणूस आहेत.' पण... पण भूतकाळातील तिच्या स्वतःच्या एका चुकीमुळे, तिने आधी केलेल्या प्रेमविवाहाच्या त्या भयंकर परिणामांमुळे तिची आज बोलण्याची हिंमत पूर्णपणे खचलेली होती. तिला वाटत होते की, जर ती आज बाहेर पडली, तर तिचे आई-वडील तिच्या चारित्र्यावर संशय घेतील आणि समाज तिच्या मुलाला जगू देणार नाही. ती अत्यंत हतबल होऊन, स्वतःचे रडू बाहेर येऊ नये म्हणून दोन्ही हातांनी आपले तोंड दाबून, भिंतीला टेकून मुसमुसत राहिली. तिच्या डोळ्यांसमोर फक्त अंधार येत होता.
इकडे हॉलमध्ये, आपल्या अत्यंत पवित्र, निस्वार्थी, आदरयुक्त आणि स्वच्छ प्रेमाची तुलना एका वासनांध, क्रूर आणि फसव्या माणसाशी म्हणजेच महेशशी, झालेली पाहून कौशिकचे मन आतून पूर्णपणे तुटले होते. ज्या नात्याला त्याने देवासारखे जपले होते, ज्या कामिनीला त्याने नेहमी एका आदराच्या स्थानावर ठेवले होते, त्या नात्याला टाईमपास आणि फसवणूक म्हटले गेले होते. त्याचा पुरुषी स्वाभिमान आणि त्याचे प्रेम दोन्हीही अत्यंत वाईट प्रकारे दुखावले गेले होते. त्याच्या हृदयाचे जणू तुकडे तुकडे झाले होते.
तरीही, कौशिकने आपल्या रागावर ताबा ठेवला. तो कामिनीच्या आई-वडिलांचा मान राखत होता. तो मोठ्या आवाजात बोलला नाही की त्याने कोणताही उद्धट शब्द वापरला नाही. फक्त त्याच्या त्या मोठ्या, शांत डोळ्यांत एक कधीही न संपणारी वेदना आणि दुःख दाटून आले होते.
नारायण नाचणे यांनी कौशिकच्या चेहऱ्यावरील ती वेदना पाहिली, पण त्यांचे मन विरघळले नाही. त्यांनी आपले दोन्ही हात जोडले आणि कौशिकला अत्यंत कठोर, अंतिम आणि स्पष्ट शब्दांत सांगितले,
"कौशिकबाबू, आम्ही हात जोडतो तुमच्यासमोर. इथून पुढे जर तुम्हाला खरोखरच आमची मुलगी सुखात राहिलेली, शांततेत जगलेली बघायची असेल... तर कामिनी आणि त्या निष्पाप शार्दूलच्या आयुष्यापासून कायमचे दूर राहा. त्यांच्या वाटेला पुन्हा जाऊ नका. हीच तुमची त्यांच्यावर आणि आमच्यावर खरी दया असेल. आम्हाला आमच्या गरिबीत आणि साधेपणात जगू द्या."
नारायण यांचे हे शेवटचे शब्द म्हणजे कौशिकच्या आणि कामिनीच्या नात्यावर मारलेला एक अंतिम हातोडा होता. कौशिक तिथेच काही सेकंद स्तब्ध उभा राहिला. त्याने अत्यंत जड अंतःकरणाने, आपल्या पाणावलेल्या आणि लाल झालेल्या डोळ्यांनी त्या बेडरूमच्या पडद्याकडे पाहिले. त्या कापडी पडद्याआड कामिनी उभी आहे आणि ती रडत आहे, हे त्याला स्पष्ट जाणवत होते. त्याला वाटले की कामिनी कदाचित पडदा बाजूला करून बाहेर येईल आणि त्याला थांबवेल. तो तिच्या एका शब्दाची वाट पाहत होता. पण पडदा हलला नाही, की आतून कोणताही आवाज आला नाही. कामिनीचे हे मौन कौशिकला अधिक मारून गेले.
कौशिकने एक दीर्घ, जड श्वास घेतला. तो एकही शब्द न बोलता, पुन्हा कामिनीकडे किंवा तिच्या आई-वडिलांकडे न पाहता, अत्यंत संथ, जड पावलांनी घराबाहेर पडला. त्याच्या प्रत्येक पावलासोबत त्याचे स्वप्न मागे सुटत होते.
तो बाहेर पडताच नारायण नाचणे यांनी घराचे मुख्य दार जोरात बंद केले आणि कडी लावून घेतली. दाराचा तो धाडकन झालेला आवाज कामिनीच्या थेट काळजात घुमला. दरवाजा बंद झाला होता आणि त्या बंद दारासोबतच कामिनी आणि कौशिक यांच्यात एक मरणप्राय, कधीही न सांधता येणारा भावनिक दुरावा निर्माण झाला होता. दोन मने एकमेकांच्या इतकी जवळ असूनही, परिस्थितीच्या एका झटक्याने परकी झाली होती.
भालचंद्र नरेंद्र देव
क्रमशः
सदर कथेचे लिखाण सुरू आहे, पुढील भाग नियमितपणे इरा फेसबुक पेज वर येतील, त्यामुळे पेजला फॉलो करून ठेवा.
ता क: ही कथा पुस्तक काल्पनिक आहे. यातील नावे, पात्रे, स्थळे आणि घटना या लेखकाच्या कल्पनेचा अविष्कार आहेत किंवा काल्पनिक पद्धतीने ती योजली आहेत. कोणाही जिवंत वा मृत व्यक्तीशी, घटना प्रसंगाशी किंवा ठिकाणांशी त्यांचे साधर्म्य आढळल्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा.
सर्व हक्क राखीव आहेत, लेखकाच्या स्पष्ट लेखी परवानगीशिवाय या प्रकाशनाचा कोणताही भाग कोणत्याही स्वरूपात किंवा कोणत्याही प्रकारे पुनरुत्पादित किंवा कॉपी केला जाऊ शकत नाही किंवा कोणत्याही डिस्क, टेप, मीडिया किंवा इतर माहिती स्टोरेज डिव्हाइसवर हस्तांतरित किंवा पुनरुत्पादित केला जाऊ शकत नाही. पुस्तक परीक्षणातील संक्षिप्त अवतरण वगळता.