खानावळवाली

सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेलं सोनगाव हे तसं निसर्गाने नटलेलं, पण संथ धावणारं एक छोटं गाव. याच गावात एक जुना, कौलारू वाडा होता. वाड्याच्या बाहेर लाकडी पाटीवर कोळशाने आणि हळदीने नीटस अक्षरात लिहिलं होतं—‘लक्ष्मीची खानावळ’.
नावाप्रमाणेच तिथं अन्नपूर्णा नांदत होती. ती खानावळ चालवत होती पार्वतीबाई. वय पन्नाशीच्या आसपास, कपाळावर मोठं लाल मळवट, डोळ्यांत वात्सल्य, आणि हातात अशी चव की, ज्याच्या पानात तिचा स्वयंपाक पडला, तो जन्माचा तिचा ऋणी झाला.
पार्वतीबाईंचा नवरा बऱ्याच वर्षांपूर्वी एका आजाराने वारला. पदरात पाच वर्षांचा मुलगा, हातात रूपया नाही आणि पाठीशी कोणताच आधार नाही. अशा परिस्थितीत पार्वतीबाई खचल्या नाहीत. त्यांनी आपल्या हातच्या सुगरणपणालाच आपलं हत्यार बनवलं. स्वतःच्या छोट्याशा घरात त्यांनी चार-पाच गिरणी कामगारांना जेवण द्यायला सुरुवात केली. हळूहळू त्यांच्या पुरणपोळीचा, झणझणीत पिठलं-भाकरीचा आणि सुगंधी आमटीचा सुवास अख्ख्या तालुक्यात पसरला. चार माणसांवरून सुरू झालेली ती खानावळ आता रोज पन्नास-साठ लोकांच्या तृप्त ढेकरांचं ठिकाण बनली होती.
पार्वतीबाईंसाठी खानावळ हा केवळ पोटाचा व्यवसाय नव्हता; तो त्यांचा धर्म होता. रोज सकाळी चार वाजता उठून जळणाच्या चुली पेटवण्यापासून ते रात्री उशिरापर्यंत भांडी घासून काढण्यापर्यंत, त्या स्वतः राबायच्या. त्यांच्या सोबतीला गावातलीच एक अनाथ मुलगी, सखू होती. सखूला पार्वतीबाईंनी मुलीसारखं संभाळलं होतं.
पार्वतीबाईंचा एकुलता एक मुलगा—समीर. समीर लहानपणापासूनच हुशार होता. आईने खानावळीच्या चुलीसमोर घाम गाळून, एक-एक रुपया जमवून त्याला शहरात चांगल्या शाळेत आणि नंतर इंजिनिअरिंग कॉलेजमध्ये शिकवलं. समीरनेही कष्ट पाहिले होते, त्यामुळे तो अभ्यासात नेहमी पहिला यायचा. पार्वतीबाईंना वाटायचं, आपलं पोर मोठं साहेब होईल, तेव्हा आपल्या कष्टाचं चीज होईल.
काही वर्षांनी समीरला मुंबईच्या एका मोठ्या बहुराष्ट्रीय कंपनीत उत्तम नोकरी लागली. त्याचा पगार लाखांत गेला. पार्वतीबाईंच्या आनंदाला पार उरला नव्हता. गावातल्या प्रत्येक माणसाला त्यांनी त्या दिवशी मोफत अजरामर पुरणपोळी खाऊ घातली.
पण, जसा वेळ बदलतो, तशी माणसंही बदलतात.
समीर शहरातल्या चकचकाटात रंगून गेला. तिथे त्याला एका मोठ्या बापाची मुलगी, रीना आवडली. दोघांनी लग्न करायचं ठरवलं. समीर जेव्हा पार्वतीबाईंना भेटायला गावात आला, तेव्हा त्याच्यासोबत रीनाही होती. रीनाचे महागडे कपडे, महागडा चष्मा आणि तिची उंचावलेली नाकपुडी पाहून गावातील लोकांना ती काही पटली नाही.
रीनाने जेव्हा 'लक्ष्मीची खानावळ' पाहिली, तेव्हा तिने नाक मोडले.
"समीर! युअर मदर स्टील रन्स धिस डर्टी डबा सर्व्हिस? व्हॉट विल माय फ्रेंड्स से? एका खानावळवालीची सासू म्हणून मी माझ्या सर्कलमध्ये कशी ओळख करून देऊ?" रीनाचे ते शब्द पार्वतीबाईंच्या कानांवर पडले.
पार्वतीबाईंचं काळीज चर्रर्र झालं, पण त्यांनी चेहऱ्यावरचं हसू मावळू दिलं नाही. समीरनेही आईला समजावण्याचा प्रयत्न केला, "आई, आता मला खूप पगार आहे. तू हे चुलीसमोर काळं-मिळं होणं थांबव. हा खानावळीचा धंदा बंद कर आणि माझ्यासोबत मुंबईला चल. लोकांना सांगताना मला जरा संकोच वाटतो की माझी आई खानावळ चालवते."
'खानावळवाली' या शब्दातील तुच्छता पार्वतीबाईंना टोचली. ज्या खानावळीने समीरचं रक्त-मांस घडवलं, ज्या चुलीच्या प्रकाशात तो शिकून साहेब झाला, त्याच खानावळीची आज त्याला लाज वाटत होती.
पार्वतीबाई शांतपणे म्हणाल्या, "बाल्या, ही खानावळ म्हणजे माझी आई आहे रे. हिनेच तुला नी मला जगवलं. हे अन्नछत्र बंद करून मी मुंबईच्या बंद दारांच्या खोलीत नाही राहू शकत. तू तुझं सुख बघ. मी इथेच बरी आहे."
समीर रागाने निघून गेला. त्याने रीनाशी लग्न केलं आणि तो शहरातच स्थायिक झाला. हळूहळू त्याचे गावात येणे-जाणे कमी झाले आणि नंतर तर फोनवर बोलणेही बंद झाले.
पार्वतीबाईंना मुलाच्या या दुराव्याने आतून तोडून टाकले होते. पण त्यांनी आपलं दुःखाचं सांत्वन कामात शोधलं. त्यांनी खानावळ अधिक उत्साहाने चालवायला सुरुवात केली. गावातला कोणताही गरीब, भुकेलेला प्रवासी, किंवा कॉलेजचा विद्यार्थी जर पार्वतीबाईंच्या दारात आला, तर तो कधीही उपाशी परत जात नसे. "ज्याच्या हातात पैसा नाही, त्याला माझी चूल मोफत अन्न देईल," असा पार्वतीबाईंचा नियम होता. त्यामुळेच गावातल्या सगळ्या मुलांसाठी त्या 'आई' होत्या.
दिवस, महिने आणि वर्षे सरत गेली.
सुमारे पाच वर्षांनंतर, शहरात एक मोठा आर्थिक मंदीचा फटका बसला. ज्या कंपनीत समीर काम करत होता, ती कंपनी एकाएकी बंद पडली. समीरची नोकरी गेली. त्यातच त्याने शेअर बाजारात लावलेले सगळे पैसे बुडाले. रीनाचे राहणीमान उच्च दर्जाचे होते, तिला या अचानक आलेल्या गरिबीचा धक्का सहन झाला नाही. रोज घरात भांडणे होऊ लागली. शेवटी रीनाने समीरला सोडून देण्याचा निर्णय घेतला आणि ती आपल्या श्रीमंत वडिलांकडे निघून गेली.
समीर पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाला. घराचे हप्ते थकल्यामुळे बँकवाल्यांनी घर जप्त केले. त्याच्या हातात शून्य रुपये उरले. शहरात ज्यांना तो मित्र म्हणायचा, त्यांनी ऐन वेळी पाठ फिरवली. दोन दिवस पोटात अन्नाचा एक कण नव्हता. लाज, अपमान आणि भुकेने व्याकुळ झालेला समीर रस्त्यावरून चालत होता. त्याला स्वतःच्या चुकांची तीव्र जाणीव होत होती.
"ज्या आईच्या खानावळीला मी हलकं समजलो, आज मला पोटाची भूक काय असते ते कळतंय," या विचाराने त्याचा आत्मा तडफडला.
काही पर्याय न उरल्याने, अत्यंत लज्जीत अंतःकरणाने समीर गावात परत आला. रात्रीची वेळ होती. पावसाचे दिवस होते, सोसाट्याचा वारा आणि मुसळधार पाऊस पडत होता. समीर भिजत-भिजत 'लक्ष्मीच्या खानावळी'समोर येऊन उभा राहिला.
वाड्याची ती लाकडी पाटी तशीच होती—'लक्ष्मीची खानावळ'.
समीरने थरथरत्या हाताने दरवाजा ठोठावला. पार्वतीबाईंनी दरवाजा उघडला. समोर भिजलेला, खंगलेला, डोळ्यांत अश्रू आणि गालावर दाढी वाढलेला समीर उभा होता.
समीर आईच्या पायांवर कोसळला आणि मोठ्याने रडू लागला, "आई! मला माफ कर आई! मी तुझा गुन्हेगार आहे. ज्या खानावळीने मला लहानाचं मोठं केलं, तिला मी तुच्छ मानलं. ज्या अन्नाने मला ताकद दिली, त्याचा मी अपमान केला. आज माझ्याकडे काहीही उरले नाही आई... बायको सोडून गेली, नोकरी गेली, रस्ता उघडा पडला."
पार्वतीबाईंनी एका शब्दानेही त्याला जाब विचारला नाही. त्यांनी त्याला उठवले, त्याचे ओले कपडे पुसले आणि त्याला प्रेमाने आत घेतले.
चुलीवर अजूनही गरम आमटीचा टोप ठेवलेला होता. पार्वतीबाईंनी पाटावर बसवून समीरसमोर गरमागरम भाकरी, पिठलं आणि आमटीचं ताट वाढलं. समीरने पहिला घास तोंडात टाकला आणि त्याच्या डोळ्यांतून अश्रूंची धार लागली. त्या पन्नास रुपयांच्या जेवणात जे प्रेम, जी तृप्ती आणि जो आधार होता, तो त्याला शहरातल्या लाखांच्या पगारात आणि पंचतारांकित हॉटेल्समध्ये कधीच मिळाला नव्हता.
जेवण झाल्यावर पार्वतीबाईंनी समीरच्या डोक्यावरून हात फिरवला आणि म्हणाल्या, "बाल्या, अन्न आणि आई... हे कधीच हलके नसतात रे. माणूस पैशाने मोठा होत नाही, तर त्याच्या संस्काराने आणि अन्नाच्या आदराने मोठा होतो. तू जग जिंकून आलास तरी माझ्यासाठी तोच बाल्या आहेस आणि हारून आलास तरी माझाच मुलगा आहेस."
समीरला त्या दिवशी आयुष्याचा सर्वात मोठा धडा मिळाला होता. त्याने ठरवले की आता तो शहरात परत जाणार नाही. त्याने आपल्या आईच्या पाठीशी उभे राहून 'लक्ष्मीची खानावळ' संभाळण्याचा निर्णय घेतला.
समीरने आपल्या इंजिनिअरिंगच्या ज्ञानाचा वापर करून खानावळ अधिक स्वच्छ आणि व्यवस्थित केली. पण अन्नाची तीच गावरान चव आणि आईचे वात्सल्य कायम ठेवले. दूरदूरवरून लोक आता 'आई आणि मुलाच्या खानावळीत' जेवायला येऊ लागले.