सोमवारची रात्र.. घड्याळात अकरा चाळीस वाजले होते..
वडाच्या झाडाखाली दोन माणसं बसली होती.. मध्ये पॉलिशची पेटी, आणि वर बबनने जाताना आणून दिलेले दोन कटिंग चहा..
"काका, आज एवढ्या रात्री स्टॉल??" राऊंडवर आलेल्या जगतापने आश्चर्याने विचारलं..
"झोप येईना रे जगताप.. आणि मॅडमना बुटांची जरा घाई आहे.."
जगताप मान हलवत निघून गेला.. या म्हाताऱ्या काकांकडे ही साहेबीण रोज का येते, हा प्रश्न त्याने न विचारताच गिळून टाकला..
काकांच्या मांडीवर रखमाकाकूंचा सणाचा बूट होता.. अकरा वाजल्यापासून ते त्याला पॉलिश करत बसले होते.. सावकाश.. सम फटके मारत.. एवढी सुंदर चकाकी त्यांनी आयुष्यात कधीच आणली नव्हती..
"ताई.. समजा आज रात्री काहीच दिसलं नाही तर??"
"तर उद्यापासून मी परत माझी गणितं करत बसेन आणि तुम्ही परत पॉलिश करत बसाल.." विद्या हसत म्हणाली.. "जग जसं चालू होतं तसंच चालू राहील.. आणि काका.. खरं सांगू का.. तेच तर सगळ्यात मोठं असतं.."
_______________
त्याच वेळी.. संस्थेच्या दुर्बिणीच्या हॉलमध्ये गर्दी जमली होती..
मोठ्या स्क्रीनवर एक हलणारा ठिपका दिसत होता.. आणि सगळ्यांचे डोळे त्या ठिपक्यावर खिळले होते..
"वेग नॉर्मल आहे.. अंतर कमी होतंय.." मेघना आकडे वाचत होती..
मागे सावंत सर हात बांधून उभे होते.. चेहरा ताठ होता.. पण त्यांची नजर मात्र राहून राहून टायमिंगच्या स्क्रीनकडे वळत होती..
ज्या फाईलला त्यांनी बंद करायला लावलं होतं.. तिची वेळ आता जवळ येत चालली होती..
_______________
वडाच्या झाडाखाली..
अकरा पन्नास झाले..
आणि जगाने एक श्वास रोखून धरला..
चहाच्या भट्टीची वाफ जागच्या जागी उभी राहिली.. उभ्या रिक्षाच्या आरशातला दिवा हलायचा थांबला.. रस्त्यावरच्या डबक्यातलं स्टेशनच्या दिव्यांचं प्रतिबिंब गोठून गेलं..
आवाज चालूच होते.. माणसं चालतच होती.. पण जगातल्या सगळ्या प्रतिबिंबांनी मात्र एकाच क्षणी दम धरला होता..
"ताई.." काकांचा आवाज कापत होता.. "बघा.. खाली बघा.."
आणि रखमाकाकूंच्या बुटाच्या टोकात, उजव्या कोपऱ्यात, एक पांढरं वर्तुळ चमकून गेलं..
फक्त एका सेकंदासाठी.. टुरिंग टॉकीजच्या पडद्यावर चमकायचं.. अगदी तस्संच..
"आली.. खूण आली.. रिळ बदललं..!!" काकांनी सवयीने लगेच मनगटावरच्या घड्याळात बघितलं आणि सेकंदकाटा डोळ्यांनी पकडला.. "ताई, लिहून घ्या.. अकरा पन्नास.. बावीस सेकंद.."
विद्याने थरथरत्या हाताने वेळ लिहिली..
आणि पुढच्याच क्षणी तिचा फोन थरथरला.. मेघनाचा मेसेज होता..
गेला..!! चंद्राच्या आतून.. सुखरूप निघून गेला.. सगळ्यात जवळचा क्षण 11:50:22.. आणि विद्या.. नेमक्या त्याच सेकंदाला जगभरची घड्याळं शेवटची अडखळली.. आणि आता सगळं एकदम शांत आहे..
विद्याने तो फोन काकांसमोर धरला.. अकरा पन्नास बावीस..
दोघं एकमेकांकडे नुसते बघत राहिले.. निःशब्द..
जगातली सगळ्यात महागडी दुर्बीण आणि एका पॉलिशवाल्याचं चाळीस वर्षं जुनं घड्याळ.. दोन्ही एकाच सेकंदावर येऊन थांबली होती..!!!
विद्या हळूच उठून उभी राहिली.. तिने आकाशाकडे बघितलं.. आणि दोन्ही हात जोडले..
गणितं करणारी शास्त्रज्ञ बाई.. आभाळाला नमस्कार करत होती..
"हा नमस्कार कोणाला केलात ताई??"
"माहीत नाही काका.. आणि हेच खरं उत्तर आहे.." ती हळू आवाजात म्हणाली.. "डास चावला की आपला हात आपोआप उठतो ना.. आपण ठरवायच्या आधीच.. कारण शरीर स्वतःला वाचवत असतं.. विश्वसुद्धा एक शरीरच आहे काका.. अब्जावधी गाठींचं, आतून जोडलेलं.. आज त्या शरीराने डास उडवला.. आणि आपल्या सगळ्यांना वाचवलं.. म्हणून हा नमस्कार.."
काकांनी मात्र हात जोडले नाहीत.. त्यांनी रखमाकाकूंचा बूट मऊ फडक्याने पुसला.. आणि हळूच म्हटलं..
"थँक्यू.."
तो थँक्यू बुटाला होता.. आभाळाला होता.. की रखमाकाकूंना होता.. ते मात्र त्यांचं त्यांनाच माहीत..
_______________
मंगळवारी सकाळी संस्थेत विद्याच्या टेबलावर एक चिठ्ठी ठेवलेली होती.. सावंत सरांच्या अक्षरातली..
"नाईक मॅडम.. काल रात्रीचा संपूर्ण टायमिंग डेटा माझ्या केबिनमध्ये घेऊन या.. आणि हो.. त्या पेटीच्या झाकणाचा फोटोसुद्धा आणा.. फाईलसाठी.."
विद्या ती चिठ्ठी वाचून स्वतःशीच हसली..
मोठी माणसं कधीच माफी मागत नाहीत.. ती फक्त बंद केलेली फाईल परत उघडतात..!!!
तिने मात्र खरा आणि संपूर्ण अहवाल घरी बसून लिहिला.. काकांच्या एकोणीस रेघांच्या फोटोसकट.. आणि तो कपाटात कुलूपबंद करून ठेवला..
"कधीतरी कोणालातरी हा लागेल.." ती म्हणाली.. "विज्ञानात आजचं वेड हाच उद्याचा शोध असतो.."
_______________
त्याच सकाळी स्टेशनबाहेर काकांनी पेटीवर एक पाटी लावली..
आज पॉलिश फुकट..
"काका, काय लॉटरी बिटरी लागली का काय??" बबनने चहा देता देता विचारलं..
"हो.. लागली ना.. सगळ्यांनाच लागली.." काकांनी पहिला बूट हातात घेतला.. "फक्त कळलं कोणाला नाही, एवढंच.."
त्या दिवशी काकांनी त्रेपन्न बूट चमकवले.. एकाही बुटाचा एक पैसाही घेतला नाही..
संध्याकाळी विद्या आली.. आणि तिने शिवून आणलेली तीच चप्पल पुढे केली..
"हिला पण पॉलिश करा काका.. हिचा बंद तुटला म्हणून तर आपली भेट झाली.."
काकांनी ती चप्पल चमकवली.. आणि मग दोघांनी मिळून मुंग्यांना साखर घातली.. यावेळी एक नाही, दोन चिमटी..
रांग आली.. सरळ.. शहाणी.. कुठेही न थांबणारी..
_______________
बघता बघता वर्ष उलटलं..
ती गडबड परत कधीच दिसली नाही.. प्रतिबिंबं वेळेवर चालतात.. कबुतरं एकदाच उतरतात..
विद्या अजूनही दर गुरुवारी स्टॉलवर येते.. स्टुलावर बसून विद्यार्थ्यांचे पेपर तपासते.. आणि काका पॉलिश करता करता विचारतात, "आज आकाशात काय विशेष??"
आणि एका सकाळी संतोषचा फोन आला.. महिन्याची ठरलेली तारीख नसतानाही..
"बाबा.. सहजच केला रे फोन.. काही काम नव्हतं.. तुझा आवाज ऐकावासा वाटला म्हणून.."
"बरं केलंस बाळा.." काकांचा ऊर भरून आला..
आणि यावेळी फोन नेहमीसारखा दोन वाक्यांत संपला नाही.. बापलेक दहा मिनिटं बोलत राहिले.. पावसाचं.. नाशिकच्या घराचं.. आणि रखमाकाकूंच्या हातच्या पुरणपोळीचं..
फोन ठेवून काका पेटीसमोर बसले.. पहिलं गिऱ्हाईक आलं.. त्यांनी बूट हातात घेतले..
आणि चाळीस वर्षांत पहिल्यांदा.. त्यांनी उजवा बूट आधी उचलला..
क्षणभर ते थांबले.. आभाळ जागेवर होतं.. मुंग्यांची रांग चालू होती.. चकाकीत झाड सरळ उभं होतं..
काका स्वतःशीच हसले.. आणि त्यांनी ब्रश चालू केला..
समाप्त
नमस्कार वाचकहो.. ही गोष्ट इथे संपली, पण प्रश्न मात्र संपलेला नाही.. मुंग्यांच्या रांगेतून शहाणपण उगवतं, पेशींच्या जाळ्यातून विचार उगवतो.. मग विश्वाएवढ्या प्रचंड जाळ्यातून काय उगवत असेल?? तुम्हाला काय वाटतं, ते कमेंटमध्ये नक्की सांगा.. आणि हो.. आजपासून एखाद्या चकाकीत जरा निरखून बघत जा..!!!
=====================
या गोष्टीमागचं शास्त्र
ही गोष्ट संपली. आता दोन मिनिटं खरं-खोटं वेगळं करू, कारण या गोष्टीतल्या बहुतेक कल्पना बनवलेल्या नाहीत, त्या जगातल्या मोठ्या शास्त्रज्ञांनी मांडलेल्या आहेत.
पिंडी ते ब्रह्मांडी, मेंदू आणि विश्वाचं जाळं. विद्याने काकांना दाखवलेले दोन फोटो खरे आहेत. २०२० साली फ्रँको वात्सा (Franco Vazza) हा खगोलशास्त्रज्ञ आणि आल्बेर्तो फेलेत्ती (Alberto Feletti) हा मेंदूचा सर्जन, दोघा इटालियन शास्त्रज्ञांनी मेंदूतल्या पेशींचं जाळं आणि आकाशगंगांचं जाळं गणिताने ताडून बघितलं, आणि दोन्हींची रचना आश्चर्यकारक जुळते असं त्यांना आढळलं. त्यांचा शोधनिबंध 'फ्रंटियर्स इन फिजिक्स' या नियतकालिकात छापला आहे. आपल्या आजी-आजोबांनी 'पिंडी ते ब्रह्मांडी' हे शब्द फोटो न बघता वापरले होते.
थेंबाथेंबांतून पूर, इमर्जन्स. एका मुंगीला काही कळत नाही, पण हजार मुंग्यांची रांग शहाणी असते; एका पेशीला विचार करता येत नाही, पण अब्ज पेशींतून विचार जन्मतो. लहान गोष्टी जोडल्या की जोडणीतून नवं, मोठं शहाणपण उगवतं, याला विज्ञानात इमर्जन्स म्हणतात. १९७२ साली नोबेल विजेते फिलिप अँडरसन (Philip Anderson) यांनी 'मोअर इज डिफरन्ट' या प्रसिद्ध लेखात हे मांडलं, खूप म्हणजे नुसतं जास्त नाही; खूप म्हणजे वेगळं.
बघण्याने वागणं बदलतं, दोन फटींचा प्रयोग. थॉमस यंग (Thomas Young) याने १८०१ साली केलेला हा प्रयोग आजही जगातल्या प्रत्येक भौतिकशास्त्राच्या वर्गात शिकवला जातो. सूक्ष्म कण, कोणी मोजत नसताना, सगळ्या वाटांनी एकदम जातो; मोजलं की एकच वाट पकडतो. हे विचित्र वाटतं, पण हजारो प्रयोगशाळांत हे पुन्हा पुन्हा दिसलं आहे. रिचर्ड फाइनमन (Richard Feynman) म्हणायचे, विज्ञानातलं सगळं गूढ या एका प्रयोगात आहे.
हे जग म्हणजे चालवलेला सिनेमा? सिम्युलेशनची कल्पना. २००३ साली ऑक्सफर्डचे तत्त्वज्ञ निक बॉस्ट्रॉम (Nick Bostrom) यांनी 'आर यू लिव्हिंग इन अ कॉम्प्युटर सिम्युलेशन?' हा शोधनिबंध लिहिला आणि ही कल्पना गंभीर चर्चेत आणली. ती सिद्ध झालेली नाही, खोटीही ठरलेली नाही. काकांच्या भाषेत, आपण गोष्टीतली माणसं आहोत की थिएटरातली, हे गोष्टीच्या आतून ठरवणं अवघड आहे.
बुटाच्या टोकात अख्खा रस्ता कसा मावतो? हे मात्र शंभर टक्के खरं आहे. पॉलिश केलेलं बुटाचं टोक हा फुगीर आरसा (convex mirror) असतो, चमच्याच्या पाठीसारखा. सपाट आरसा फक्त समोरचं दाखवतो, पण फुगीर आरसा जवळजवळ अख्खं समोरचं दृश्य लहान करून एका जागी आणतो. म्हणूनच दुकानांतले सिक्युरिटी आरसे आणि गाड्यांचे साईड आरसे फुगीर बनवतात. जुने फोटोग्राफर पॉलिश केलेल्या बुटांत अख्ख्या रस्त्याचे फोटो काढायचे, हे शोधून बघा.
एक प्रामाणिक बारकावाही सांगायला हवा. आरसा रंग दाखवतो, पण काळ्या पॉलिशचा आरसा अंधुक असतो. त्यात लाल बससारखे मोठे, ठळक आकार दिसतात; खिडकीतल्या माणसाच्या शर्टाचा रंग ओळखता येत नाही. म्हणून कथेत काकांना मोठे आकारच दिसतात. आणि म्हणूनच ग्लिचची त्यांची खूण ही आहे की चित्र नेहमीपेक्षा लख्ख दिसतं. काकांच्या बुटात बस दिसणं यात काहीच अशक्य नाही.. ती लख्ख दिसणं आणि आधी दिसणं, एवढंच अशक्य आहे.
उन्हातून येणारे दगड. हेही खरं आहे. १५ फेब्रुवारी २०१३ रोजी रशियातल्या चेल्याबिन्स्क शहरावर सुमारे वीस मीटरचा दगड आकाशातून आला, सूर्याच्या बाजूने आल्यामुळे कोणत्याही दुर्बिणीला आधी दिसला नाही. सुमारे पंधराशे माणसं जखमी झाली. तेव्हापासून जगभरच्या संस्था अशा दगडांवर नजर ठेवतात, आणि दरवर्षी काही दगड चंद्राच्या आतून जातातही.
आणि खोटं काय? एकच गोष्ट, विश्वाने दगड ढकलणं. असं कधी घडल्याची एकही नोंद नाही, आणि घडू शकतं असं सांगणारा एकही सिद्धांत नाही. बुटाच्या टोकात भविष्य दिसणंही तसंच, ती या गोष्टीची कल्पना आहे. आम्ही ती लपवत नाही.
पण गोष्टीने विचारलेला प्रश्न मात्र खरा आहे, आणि तो विज्ञानालाही अजून सुटलेला नाही, मुंग्यांच्या रांगेतून शहाणपण उगवतं, पेशींच्या जाळ्यातून विचार उगवतो; मग विश्वाएवढ्या प्रचंड जाळ्यातून काय उगवत असेल?
त्याचं उत्तर मिळेपर्यंत, काकांसारखं करावं. रोज सकाळी मुंग्यांना साखर घालावी.
कोणासाठी, ते विचारू नये.
📱
ईरा App
आता वाचा ईराच्या कथा सोप्या पद्धतीने