आषाढी पौर्णिमेची सकाळ होती. घरात पहाटेपासूनच लगबग सुरू झाली होती. आज दीपपूजनाचा दिवस होता. घरातल्या प्रत्येक दिव्याला स्वच्छ करून, त्यांना हळद-कुंकू लावून, फुलांनी सजवून त्यांची पूजा करण्याची घरची जुनी परंपरा होती.
वैशालीबाईंसाठी हा दिवस म्हणजे वर्षातील अतिशय महत्त्वाचा दिवस. सण-वार, पूजा-पाठ आणि घरच्या परंपरांबाबत त्या अत्यंत काटेकोर होत्या. कोणता विधी किती वाजता करायचा, कोणत्या ताटात नैवेद्य ठेवायचा, किती दिवे लावायचे, कोणत्या दिशेला दिवा ठेवायचा, सगळं त्यांना तोंडपाठ होतं.
“आज दीपपूजन आहे बरं का! कुणीही आपापल्या कामात लागू नका. आधी पूजा उरकूया. मुहूर्ताची वेळ निघून गेली तर परत वर्षभर वाट पाहावी लागते,” वैशालीबाई सकाळपासूनच घरातल्या सगळ्यांना सांगत होत्या.
त्यांची सून प्रीती मात्र स्वयंपाकघरात सकाळपासून धावत होती.
नाश्ता, दुपारच्या जेवणाची तयारी, आरुषचा डबा, सासऱ्यांची औषधं, नवऱ्याच्या ऑफिसची तयारी, घराची साफसफाई आणि त्यात आजच्या पूजेचा सगळा स्वयंपाक—सगळं तिच्याच अंगावर होतं.
वैशालीबाई अधूनमधून स्वयंपाकघरात येऊन म्हणत होत्या,
“प्रीती, लवकर कर गं. आधी फराळाचं करून घे. मग नैवेद्य. त्यानंतर दिव्यांची आरास करायची आहे.”
प्रीती थकून फक्त हसली.
“हो आई.”
तिचा पाच वर्षांचा मुलगा आरुष सकाळपासून आजीच्या मागे फिरत होता.
“आजी, माझ्यासाठी दिवा ठेवशील?”
“हो रे, ठेवते. पण आधी तू तिकडे खेळ. मला खूप काम आहे.”
आरुष परत आपल्या खेळण्यांकडे गेला.
प्रीतीने ते पाहिलं. तिला थोडं वाईट वाटलं, पण ती काही बोलली नाही.
वैशालीबाई आरुषवर प्रेम करत नाहीत असं नव्हतं. त्या त्याच्यावर प्रेम करत होत्या; पण त्यांचं प्रेम काहीसं त्यांच्या सोयीप्रमाणे होतं. सणाच्या दिवशी त्याला नवीन कपडे घालून फोटो काढणे, त्याच्या हातात आरतीचं ताट देणे, पाहुण्यांसमोर “माझा नातू” म्हणून कौतुक करणे त्यांना आवडायचं.
पण त्याला अभ्यासात बसवणं, त्याचं जेवण करून देणं, शाळेत सोडणं किंवा तो आजारी असताना त्याच्याजवळ बसणं—ही कामं मात्र प्रीतीचीच.
प्रीती कधी कधी मनात म्हणायची,
“घरात सगळ्यांच्या जबाबदाऱ्या माझ्या आहेत, पण माझ्या जबाबदारीत माझ्यासाठी कुणीच नाही.”
त्या दिवशी दुपारी पूजेची तयारी सुरू झाली.
वैशालीबाईंनी घरातील सर्व दिवे एका मोठ्या ताटात ठेवले. प्रत्येक दिव्याला हळद-कुंकू लावलं. फुलांनी सजवलं. तेलाचे दिवे मांडले. तुपाचे दिवे वेगळे ठेवले.
“प्रीती, तो तुपाचा दिवा कुठे आहे? आणि नैवेद्याचं ताट अजून तयार नाही?”
“आई, करतेय. फक्त आरुषचं जेवण झालं नाहीये.”
“अगं, आधी पूजा महत्त्वाची आहे. मुलाला नंतर जेवू दे.”
प्रीतीने काही न बोलता काम सुरू ठेवलं.
आरुष सकाळपासून खेळत होता. पूजेची तयारी पाहून तोही उत्साहाने आजीच्या मागे फिरत होता.
“आजी, मी पण दिवा लावू?”
“नको! पडशील. तिकडे बस.”
आरुषच्या चेहऱ्यावरचा उत्साह क्षणात मावळला.
प्रीतीने ते पाहिलं आणि तिच्या मनाला चटका लागला.
तिला वाटलं, “पूजा घरच्या सुखासाठी आहे म्हणतात… पण घरातल्या छोट्या मुलाच्या चेहऱ्यावरचं सुख आपण हरवत तर नाही ना?”
पण ती पुन्हा कामाला लागली.
थोड्या वेळाने पूजा सुरू झाली.
मंत्र म्हटले गेले. आरती झाली. घरभर दिव्यांचा प्रकाश पसरला.
वैशालीबाईंच्या चेहऱ्यावर समाधान होतं.
“देवा, माझ्या घरात सुख-समृद्धी ठेव. माझ्या आरुषला दीर्घायुष्य दे,” त्यांनी हात जोडून मनापासून प्रार्थना केली.
इतक्यात बाहेरून जोरात आवाज आला.
“आरुष कुठे आहे?”
प्रीतीच्या काळजात धस्स झालं.
पूजा सुरू असताना आरुष अंगणात खेळायला गेला होता. दरवाजा उघडा होता. सगळे पूजेत मग्न होते.
प्रीती धावत बाहेर गेली.
आरुष दिसत नव्हता.
“आरुष! आरुष!”
घरातले सगळे त्याला शोधायला लागले.
कुणी अंगणात पाहिलं, कुणी शेजारी गेलं, तर कुणी गल्लीत शोधायला सुरुवात केली.
काही मिनिटांनी तो शेजारच्या घराच्या गेटजवळ सापडला. तो तिथे एका छोट्या मांजरीच्या मागे गेला होता.
प्रीतीने त्याला घट्ट मिठी मारली.
“कुठे गेला होतास रे? मला किती घाबरवलंस!”
आरुष काहीच बोलला नाही.
त्याने फक्त आजीकडे पाहिलं.
वैशालीबाईंच्या हातात अजूनही पूजेचं ताट होतं.
त्यांना अचानक काहीतरी जाणवलं.
ज्या नातवाच्या दीर्घायुष्यासाठी त्यांनी काही क्षणांपूर्वी देवासमोर हात जोडले होते, त्याच नातवाकडे गेल्या कित्येक तासांत त्यांनी एकदाही नीट लक्ष दिलं नव्हतं.
ज्या घरात सुख-समृद्धी यावी म्हणून त्यांनी इतक्या श्रद्धेने दीपपूजन केलं होतं, त्याच घरात प्रीती सकाळपासून एकटी धावत होती.
आणि त्या?
त्या फक्त विधी व्यवस्थित होतोय की नाही, याची काळजी घेत होत्या.
वैशालीबाई हळूहळू आरुषजवळ गेल्या.
“आरुष…”
आरुषने त्यांच्याकडे पाहिलं.
“रागावलास आजीवर?”
आरुषने मान खाली घातली.
“आजीला माझ्याबरोबर खेळायला वेळ नव्हता.”
वैशालीबाईंच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
त्या प्रीतीकडे वळल्या.
“आणि तुला?”
प्रीती चकित झाली.
“मला काय आई?”
“तुला कधी माझ्याकडून मदत हवी होती का?”
प्रीती काही क्षण शांत राहिली.
तिच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
“होती आई… अनेकदा होती. पण तुम्ही सण, पूजा, परंपरा यामध्ये इतक्या व्यस्त असता की मला वाटायचं, सांगून काय उपयोग?”
वैशालीबाईंना तिचा प्रत्येक शब्द मनाला लागला.
प्रीती पुढे म्हणाली,
“तुम्ही आरुषसाठी देवाकडे प्रार्थना करता, त्याच्यासाठी व्रतं करता, त्याच्या वाढदिवसाला सगळ्यांसमोर त्याचं कौतुक करता… पण तो तुमच्याजवळ बसून दोन मिनिटं बोलायला आला तरी तुम्ही म्हणता, ‘मला काम आहे.’
तो आजारी असला की रात्रभर मी त्याच्याजवळ असते. त्याचा अभ्यास, शाळा, कपडे, जेवण… सगळं मी करते. आणि घरातली बाकीची कामंही.
मला तुमच्याकडून मोठी मदत नको होती आई. फक्त कधी कधी ‘प्रीती, तू बस, आज आरुषला मी बघते’ एवढंच ऐकायचं होतं.”
वैशालीबाई काहीच बोलल्या नाहीत.
त्यांनी पहिल्यांदाच प्रीतीच्या हातांकडे नीट पाहिलं.
ते हात सकाळपासून काम करत होते.
आणि मग आरुषकडे पाहिलं.
तो आजीच्या प्रेमासाठी कित्येकदा तिच्याभोवती फिरत होता.
वैशालीबाईंना जाणवलं—घरात दिवे लावणं त्यांना जमलं होतं, पण घरातल्या माणसांच्या मनातला थकवा दिसला नव्हता.
त्या हळूच प्रीतीचा हात हातात घेत म्हणाल्या,
“मला माफ कर गं.”
प्रीतीने आश्चर्याने त्यांच्याकडे पाहिलं.
“मला वाटत होतं, सगळ्या परंपरा जपणं म्हणजे घर जपणं. पण आज कळलं… घरातली माणसं थकली असतील, त्यांना वेळ नसेल, प्रेमाची गरज असेल, तर फक्त दिवे लावून काय उपयोग?”
प्रीतीच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.
वैशालीबाईंनी आरुषला जवळ घेतलं.
“चल, आजी तुझ्याबरोबर खेळणार.”
आरुषच्या चेहऱ्यावर लगेच हसू आलं.
“खरंच?”
“हो. आणि उद्यापासून तुझा अभ्यासही आजी घेणार.”
“आणि आईला?”
वैशालीबाई हसल्या.
“आईला पण आजी मदत करणार.”
आरुषने लगेच आजीच्या गळ्यात हात घातले.
त्या क्षणी वैशालीबाईंना जाणवलं—दीपपूजनाची खरी पूजा आज झाली होती.
त्या संध्याकाळी घरातले दिवे नेहमीपेक्षा जास्त उजळत होते.
पण यावेळी त्या प्रकाशाचं कारण फक्त तेल, वात आणि ज्योत नव्हती.
एक सासू आपल्या सुनेच्या थकव्याला ओळखायला शिकली होती.
एक आजी आपल्या नातवाला फक्त अभिमानाने मिरवण्याऐवजी त्याला वेळ द्यायला शिकली होती.
आणि प्रीतीलाही पहिल्यांदा जाणवलं होतं—कदाचित बदल होण्यासाठी नेहमी मोठ्या भांडणाची गरज नसते. कधी कधी एखादा छोटासा प्रसंग मनाला आरसा दाखवतो.
त्या रात्री पूजा आटोपल्यानंतर वैशालीबाईंनी देवासमोरचा शेवटचा दिवा हातात घेतला.
त्यांनी तो दिवा प्रीती आणि आरुषजवळ ठेवला आणि मनोमन म्हणाल्या,
“देवा, माझ्या घरातले दिवे कायम तेवत राहू दे. पण त्याहून महत्त्वाचं—या घरातल्या माणसांच्या मनातला प्रेमाचा दिवा कधीही विझू देऊ नकोस.”
त्या दिवसापासून त्यांच्या घरात सण पूर्वीसारखेच साजरे होऊ लागले.
फराळ झाला, नैवेद्य झाला, पूजा झाली, आरती झाली.
पण आता त्या सगळ्याबरोबर एक गोष्ट आणखी होती—
एकमेकींना समजून घेण्याचा प्रयत्न.
कारण दीपपूजन फक्त दिव्यांची पूजा नसते.
आपल्या घरात कुठे अंधार आहे, हे ओळखून तो प्रेमाच्या प्रकाशाने दूर करण्याचीही ती एक सुंदर संधी असते.
📱
ईरा App
आता वाचा ईराच्या कथा सोप्या पद्धतीने